1.4.6–1.5–1.6 ABBS, क्लियरिङ, विप्रेषण, वित्तीय साक्षरता, मुद्रा बजार

पूँजी बजार (Capital Market) दीर्घकालीन | १ वर्षभन्दा बढी | लगानी • सामान्य शेयर (Ordinary Share) • अग्राधिकार शेयर (Preference Share) • ऋणपत्र/बण्ड (Debenture/Bond)

• म्युचुअल फण्ड • सरकारी विकास बण्ड नियामक: SEBON | एक्सचेञ्ज: NEPSE

1.4.6 Any Branch Banking Service (ABBS)

ABBS

ABBS भनेको एउटै बैंकको जुनसुकै शाखाबाट निक्षेप, झिकुवा र अन्य बैंकिङ सेवा लिन सकिने प्रणाली हो। Core Banking System (CBS) ले यसलाई सम्भव बनाउँछ।

1.4.7 चेक क्लियरिङ (Cheque Clearing)

प्रकार	विवरण
MICR Clearing	Magnetic Ink Character Recognition — परम्परागत
ECC (Electronic Cheque Clearing)	डिजिटल छवि र डेटा आदानप्रदान
RTGS	Real Time Gross Settlement — ठूला रकम तत्काल
SWIFT	अन्तर्राष्ट्रिय अन्तर-बैंक भुक्तानी

1.4.8 विप्रेषण (Remittance)

नेपालमा विप्रेषणको महत्त्व

नेपालको GDP को झण्डै २५–२७% विप्रेषणले ओगट्छ। खाडी मुलुक, मलेसिया र भारतबाट आउने रकमले परिवारको जीवनस्तर र राष्ट्रको विदेशी मुद्रा संचितिमा महत्त्वपूर्ण योगदान गर्छ।

विप्रेषण माध्यम	विशेषता
बैंकमार्फत (Formal)	SWIFT, TT — सुरक्षित, ढिलो, शुल्क लाग्छ
मोबाइल बैंकिङ	Esewa, Khalti, IME Pay
हुण्डी (Informal)	अनौपचारिक — NRB ले निरुत्साहित गर्छ

1.5 वित्तीय साक्षरता र समावेशीकरण

वित्तीय साक्षरता (Financial Literacy)

बचत, लगानी र बीमाको ज्ञान
ब्याज दर र जोखिम बुझ्ने क्षमता
NRB को वित्तीय साक्षरता कार्यक्रम
स्कुल बैंकिङ कार्यक्रम

वित्तीय समावेशीकरण (Financial Inclusion)

सबैको बैंक खाता पहुँच
NRB को BFI विस्तार नीति
ब्रान्चलेस बैंकिङ
लघुवित्त मार्फत गरिब वर्ग

1.6 मुद्रा बजार र पूँजी बजार

आधार	मुद्रा बजार	पूँजी बजार
अवधि	अल्पकालीन (१ वर्षभन्दा कम)	दीर्घकालीन (१ वर्षभन्दा बढी)
साधन	T-Bills, Call Money, CD	शेयर, डिबेन्चर, बण्ड
नियामक	NRB	SEBON
एक्सचेञ्ज	अन्तर-बैंक	NEPSE
जोखिम	कम	बढी
लिक्विडिटी	उच्च	तुलनात्मक रूपमा कम

सम्भावित प्रश्न:
• मुद्रा बजार र पूँजी बजारबीचको अन्तर उल्लेख गर्नुहोस्।
• विप्रेषणले नेपालको अर्थतन्त्रमा पारेको प्रभाव छलफल गर्नुहोस्।
• वित्तीय समावेशीकरण भनेको के हो? नेपालमा यसका चुनौती उल्लेख गर्नुहोस्।