NRB को कानूनी आधार
नेपाल राष्ट्र बैंक ऐन, २०५८ (NRB Act, 2002)
NRB को स्थापना, संरचना, कार्य, अधिकार र दायित्व यसै ऐनले निर्धारण गर्छ। ऐनको दफा ५ ले NRB का उद्देश्य र दफा ८२ सम्मले विभिन्न अधिकार तोकेको छ।
NRB का उद्देश्य (दफा ५)
| # | उद्देश्य | विवरण |
|---|---|---|
| १ | मूल्य स्थिरता | मुद्रास्फीति नियन्त्रण, क्रयशक्ति कायम राख्ने |
| २ | भुक्तानी प्रणाली | सुरक्षित र प्रभावकारी भुक्तानी प्रणाली |
| ३ | वित्तीय स्थायित्व | बैंकिङ प्रणालीको सुरक्षा |
| ४ | विदेशी विनिमय | विदेशी मुद्रा संचिति व्यवस्थापन |
NRB का प्रमुख काम र अधिकार
मौद्रिक नीतिसम्बन्धी
- मौद्रिक नीति तर्जुमा र कार्यान्वयन
- नोट तथा सिक्का निष्कासन (Currency Issue)
- ब्याजदर निर्धारण (Policy Rate)
- खुला बजार कारोबार (OMO)
- अनिवार्य नगद अनुपात (CRR) निर्धारण
नियमन/सुपरीवेक्षण
- BFIs लाई इजाजत, नवीकरण, खारेज
- Unified Directives जारी
- अन्तर्राष्ट्रिय मानक (Basel III) लागू
- CAMEL मूल्यांकन
- समस्याग्रस्त बैंकमा प्रशासक नियुक्ति
सरकारको बैंकर
- सरकारी ऋण व्यवस्थापन
- ट्रेजरी बिल निष्कासन
- विकास बण्ड जारी
- सरकारी खाता व्यवस्थापन
- अन्तर्राष्ट्रिय कारोबार प्रतिनिधित्व
विदेशी विनिमय
- विदेशी मुद्रा संचिति व्यवस्थापन
- विनिमयदर निर्धारण
- विदेशी विनिमय ऐन २०१९ कार्यान्वयन
- BoP अनुगमन
- आयात-निर्यात भुक्तानी
NRB संगठन संरचना
| पद | नियुक्ति | कार्यकाल | जिम्मेवारी |
|---|---|---|---|
| गभर्नर | नेपाल सरकारद्वारा | ५ वर्ष | सर्वोच्च कार्यकारी |
| उप-गभर्नर | सरकारद्वारा | ५ वर्ष | गभर्नरलाई सहयोग |
| सञ्चालक समिति | सरकारद्वारा मनोनीत | ५ वर्ष | नीति निर्धारण |
| विभाग प्रमुख | आन्तरिक | — | विशेष कार्य |
Sample Answer: “NRB का काम, कर्तव्य र अधिकार”
- परिचय: NRB नेपालको केन्द्रीय बैंक हो — NRB ऐन २०५८ ले यसको स्थापना, उद्देश्य र अधिकार निर्धारण गर्छ।
- उद्देश्य: मूल्य स्थिरता, भुक्तानी प्रणाली, वित्तीय स्थायित्व, विदेशी विनिमय व्यवस्थापन।
- काम: मौद्रिक नीति, नोट निष्कासन, BFI नियमन, सरकारको बैंकर।
- अधिकार: इजाजत, Unified Directives, CRR/SLR निर्धारण, प्रशासक नियुक्ति।
- चुनौती: मुद्रास्फीति, डिजिटल वित्त नियमन, NPL।
- निष्कर्ष: NRB को प्रभावकारी नियमनले नेपालको वित्तीय स्थायित्व सुनिश्चित गर्छ।
Quick Recall:
NRB स्थापना: २०१३ BS (1956) | ऐन: २०५८ | गभर्नर कार्यकाल: ५ वर्ष | मुख्य उद्देश्य: मूल्य स्थिरता | Policy Rate: NRB ले निर्धारण | CRR: अनिवार्य नगद अनुपात
NRB स्थापना: २०१३ BS (1956) | ऐन: २०५८ | गभर्नर कार्यकाल: ५ वर्ष | मुख्य उद्देश्य: मूल्य स्थिरता | Policy Rate: NRB ले निर्धारण | CRR: अनिवार्य नगद अनुपात
सम्भावित प्रश्न:
• नेपाल राष्ट्र बैंकको संगठनात्मक स्वरूप र मुख्य उद्देश्यहरू उल्लेख गर्नुहोस्।
• केन्द्रीय बैंकका काम र अधिकार के हुन्? NRB को सन्दर्भमा उदाहरण दिनुहोस्।
• मौद्रिक नीति भनेको के हो? NRB ले कुन उपकरण प्रयोग गर्छ?
• नेपाल राष्ट्र बैंकको संगठनात्मक स्वरूप र मुख्य उद्देश्यहरू उल्लेख गर्नुहोस्।
• केन्द्रीय बैंकका काम र अधिकार के हुन्? NRB को सन्दर्भमा उदाहरण दिनुहोस्।
• मौद्रिक नीति भनेको के हो? NRB ले कुन उपकरण प्रयोग गर्छ?