📖 2.1 बहिखाता (Book-keeping)
परिभाषा: बहिखाता भनेको व्यापारिक कारोबारहरूलाई क्रमबद्ध, स्थायी र पूर्ण रूपमा रेकर्ड गर्ने प्रक्रिया हो। यो लेखाको पहिलो चरण हो।
| पुस्तक | उद्देश्य | बैंकिङमा |
|---|---|---|
| Journal (जर्नल) | कारोबार पहिलो पटक रेकर्ड (Books of Original Entry) | Payment/Receipt Voucher |
| Ledger (लेजर) | खाता अनुसार वर्गीकरण (Books of Final Entry) | General Ledger, Sub-Ledger |
| Cash Book (नगदी किताब) | नगद तथा बैंक कारोबार रेकर्ड | Teller Cash Book, Vault Register |
| Petty Cash Book | साना खर्च रेकर्ड | Branch Petty Expenses |
| Subsidiary Books | विशेष किसिमका कारोबार | Loan Register, FD Register |
📋 Journal Voucher (जर्नल भौचर)
जर्नल भौचर भनेको प्रत्येक कारोबारको आधार कागज हो। बैंकमा विभिन्न भौचर प्रयोग हुन्छन्:
| भौचर प्रकार | कहाँ प्रयोग | उदाहरण |
|---|---|---|
| Debit Voucher | भुक्तानी गर्दा | Salary Payment, Loan Disbursement |
| Credit Voucher | रकम प्राप्त गर्दा | Deposit Receipt, Loan Repayment |
| Journal Voucher | Non-cash कारोबार | Depreciation, Provision, Interest Accrual |
| Transfer Voucher | खाताबीच हस्तान्तरण | Inter-branch Transfer, Fund Transfer |
🏦 2.2 बैंक नगदी किताब (Bank Cash Book)
बैंकले राख्ने Double-column Cash Book मा Cash (Vault) र Bank (NRB/Correspondent Bank) दुवै Column हुन्छन्।
- Vault Cash: शाखामा भौतिक रूपमा राखिएको नगद (NRB को CRR र SLR गणनामा)
- Current Account at NRB: बाणिज्य बैंकको NRB मा राखेको खाता — CRR यहाँ पूरा गरिन्छ
- Daily Cash Position: प्रत्येक दिन Closing Balance मिलाउनुपर्छ
- Currency Chest: NRB ले ठूलो मात्रामा नोट/सिक्का वाणिज्य बैंकमा राख्छ
💡 CRR (Cash Reserve Ratio): हाल ४% — वाणिज्य बैंकले आफ्नो कुल निक्षेपको ४% NRB मा जम्मा गर्नुपर्छ। यो Non-interest bearing हो।
✍️ ५ अंक — “Journal Entry र Ledger Posting बीचको अन्तर लेख्नुस्”
- Journal: कारोबार पहिलो पटक chronological order मा रेकर्ड हुन्छ — “Books of Original Entry”
- Ledger: Journal बाट खाता अनुसार वर्गीकरण गरी T-format मा posting — “Books of Final Entry”
- Narration: Journal मा छोटो विवरण हुन्छ; Ledger मा हुँदैन
- बैंकमा: Core Banking System (CBS) ले automatically Journal र Ledger posting गर्छ
- महत्त्व: Audit trail कायम राख्न Journal Voucher अनिवार्य
🔑 स्मरण सूत्र:
Journal → Ledger → Trial Balance → Final Accounts
Golden Rules: Real (Dr. in, Cr. out) | Personal (Dr. receiver, Cr. giver) | Nominal (Dr. expense/loss, Cr. income/gain)
बैंकमा: CBS = Core Banking Solution — सबै शाखाको लेखा एकीकृत रूपमा रेकर्ड
Journal → Ledger → Trial Balance → Final Accounts
Golden Rules: Real (Dr. in, Cr. out) | Personal (Dr. receiver, Cr. giver) | Nominal (Dr. expense/loss, Cr. income/gain)
बैंकमा: CBS = Core Banking Solution — सबै शाखाको लेखा एकीकृत रूपमा रेकर्ड
💡 सम्भावित प्रश्न: “बहिखाता र लेखाको अन्तर बताउनुस्” | “Journal Voucher को महत्त्व” | “Cash Book का प्रकारहरू” | “बैंकमा लेखाको आवश्यकता”