1.1–1.2 शासनका आधारभूत पक्ष र राजनैतिक-प्रशासनिक संरचना

शासन (Governance) भनेको राज्य, नागरिक समाज र निजी क्षेत्रको सम्मिलित प्रयासमा सार्वजनिक कार्यहरू व्यवस्थित गर्ने प्रक्रिया हो।

शासनका आयाम — UNDP को Good Governance Indicators Participation सहभागिता Rule of Law कानूनको शासन Transparency पारदर्शिता Responsiveness प्रतिक्रियाशीलता Consensus सहमति आधारित Equity & Inclusion समानता/समावेश Effectiveness प्रभावकारिता Accountability उत्तरदायित्व UNDP ले Good Governance का ८ विशेषताहरू पहिचान गरेको छ (1997)

1.1 शासनको अवधारणा (Concept of Governance)

परिभाषाहरू

स्रोत परिभाषा
World Bank (1992) “The manner in which power is exercised in the management of a country’s economic and social resources for development.”
UNDP (1997) “The exercise of political, economic and administrative authority in the management of a country’s affairs at all levels.”
नेपाल सन्दर्भ राज्यका तीन अंग (कार्यपालिका, व्यवस्थापिका, न्यायपालिका) र नागरिक समाजको मिलनबिन्दु

शासनका तीन आयाम

राजनैतिक शासन
नीति निर्माण, निर्वाचन, प्रतिनिधित्व, बहुदलीय प्रजातन्त्र
प्रशासनिक शासन
सेवा प्रवाह, नीति कार्यान्वयन, निजामती सेवा
आर्थिक शासन
साधनको व्यवस्थापन, बजेट, कर नीति

शासनका आधारभूत पक्ष (Key Characteristics)

विशेषता व्याख्या नेपाल उदाहरण
Participation (सहभागिता) नागरिकको नीति निर्माणमा संलग्नता स्थानीय तहमा वडा नागरिक मञ्च
Rule of Law (कानूनको शासन) कानूनको प्रभुत्व, समान न्याय संविधान सर्वोच्च — धारा १
Transparency (पारदर्शिता) निर्णय प्रक्रिया खुला, सूचनाको पहुँच सूचनाको हक ऐन, २०६४
Responsiveness (प्रतिक्रियाशीलता) नागरिकको आवश्यकतामा समयमै सेवा सेवा वडापत्र कार्यान्वयन
Consensus-oriented भिन्न हितहरूको बीच सहमति संघीय संसदमा सर्वपक्षीय बैठक
Equity (समानता) समावेशी विकास, सीमान्तकृत वर्गको पहुँच संविधानको धारा ४२ (सामाजिक न्याय)
Effectiveness (प्रभावकारिता) साधन-सीमाभित्र उत्कृष्ट परिणाम सुशासन ऐन, २०६४ कार्यान्वयन
Accountability (उत्तरदायित्व) निर्णयकर्ताले जवाफदेही हुनु व्यवस्थापिकालाई कार्यपालिका जवाफदेही

1.2 शासनको राजनैतिक तथा प्रशासनिक संरचना

नेपालको राजनैतिक संरचना

संरचना विवरण आधार
कार्यपालिका राष्ट्रपति, उपराष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री, मन्त्रिपरिषद् संविधान धारा ७४–१०३
व्यवस्थापिका संघीय संसद: प्रतिनिधि सभा (275) + राष्ट्रिय सभा (59) संविधान धारा ८३–१०२
न्यायपालिका सर्वोच्च अदालत, उच्च अदालत (7), जिल्ला अदालत (77) संविधान धारा १२७–१५३
संघीय प्रणाली तीन तह: संघ, प्रदेश (7), स्थानीय (753) संविधान धारा ५६–५७

प्रशासनिक संरचना

तह निकाय प्रमुख
संघ मन्त्रालय (25), विभाग, आयोग सचिव
प्रदेश प्रदेश मन्त्रालय, कार्यालय प्रदेश सचिव
स्थानीय गाउँपालिका (460), नगरपालिका (293) प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत
10-अंक उत्तर ढाँचा — “शासनको अवधारणा र विशेषताहरू”:
भूमिका: शासन भनेको राज्यको शक्ति प्रयोग गरी सार्वजनिक कार्यहरू व्यवस्थित गर्ने प्रक्रिया हो…
मुख्य भाग: UNDP को ८ विशेषता — सहभागिता, कानूनको शासन, पारदर्शिता, प्रतिक्रियाशीलता, सहमति, समानता, प्रभावकारिता, उत्तरदायित्व (प्रत्येक १–२ वाक्यमा)
नेपाल सन्दर्भ: सुशासन ऐन २०६४, संघीय संरचना, RTI ऐन
निष्कर्ष: सुशासनले दिगो विकास र नागरिक सन्तुष्टिको आधार तयार पार्छ।
Quick Recall — 1.1–1.2:
• UNDP Good Governance: 8 characteristics (PARTCERA)
• World Bank (1992) + UNDP (1997) definitions
• Nepal: 3-tier federal system — 1 Federal + 7 Provincial + 753 Local
• Parliament: 275 HoR + 59 NS = 334 total
• Susha Shasana Act: 2064 BS (Suushasana Ain)