1.5–1.6 नेपालको शासन प्रणाली र राष्ट्रिय सुरक्षा व्यवस्थापन

1.5 नेपालको शासन प्रणाली

नेपाल वर्तमानमा संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र हो। संविधान २०७२ ले तीन तहको सरकार (संघ, प्रदेश, स्थानीय) स्थापना गरेको छ।

नेपालको शासन प्रणालीको विकासक्रम

कालखण्ड	शासन प्रणाली	मुख्य विशेषता
–२००४ BS	राणाशाही	वंशाणुगत प्रधानमन्त्री, राजा nominal
२००४–२०१५	राजतन्त्र + प्रजातन्त्र	नेपाल सरकार ऐन, त्रिभुवनको नेतृत्व
२०१५–२०१७	संसदीय प्रजातन्त्र	पहिलो आम निर्वाचन, बहुदलीय
२०१७–२०४६	निर्दलीय पञ्चायत	महेन्द्रको दलरहित व्यवस्था
२०४७–२०६३	संवैधानिक राजतन्त्र	जनआन्दोलन I — बहुदलीय प्रतिस्पर्धा
२०६३–२०७२	अन्तरिम अवधि	जनआन्दोलन II, शान्ति प्रक्रिया, CA
२०७२–	संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र	तीन तहको सरकार, समावेशी प्रतिनिधित्व

वर्तमान शासन प्रणालीका विशेषताहरू

संघीयता
7 प्रदेश + 753 स्थानीय तह

गणतन्त्र
राष्ट्रपति राज्यको प्रमुख

लोकतन्त्र
बहुदलीय, स्वतन्त्र निर्वाचन

समावेशिता
महिला ३३%, दलित, जनजाति

1.6 राष्ट्रिय सुरक्षा व्यवस्थापन

अवधारणा र क्षेत्र

परिभाषा: राष्ट्रिय सुरक्षा भनेको राज्यको सार्वभौमिकता, भौगोलिक अखण्डता र नागरिकको जीवन, सम्पत्ति र स्वतन्त्रताको संरक्षण गर्ने व्यापक प्रयास हो।

सुरक्षाको आयाम	सामग्री
सैनिक सुरक्षा	नेपाली सेना, सशस्त्र प्रहरी बल
आन्तरिक सुरक्षा	नेपाल प्रहरी, APF, NIA
साइबर सुरक्षा	डिजिटल पूर्वाधार सुरक्षा
मानव सुरक्षा	खाद्य, स्वास्थ्य, आर्थिक सुरक्षा
वातावरणीय सुरक्षा	जलवायु, प्राकृतिक प्रकोप
सीमा सुरक्षा	सशस्त्र प्रहरी, CIBS

नेपालमा राष्ट्रिय सुरक्षाका विद्यमान प्रावधान

निकाय/कानून	भूमिका
संविधान धारा २६६–२७७	राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद् (NSC) — PM अध्यक्ष
नेपाली सेना ऐन, २०६३	सेनाको संरचना र परिचालन
प्रहरी ऐन, २०१२	नेपाल प्रहरीको कार्य र अधिकार
सशस्त्र प्रहरी बल ऐन, २०५८	सीमा र आन्तरिक सुरक्षा
राष्ट्रिय अनुसन्धान विभाग	खुफिया सङ्कलन

Quick Recall — 1.5–1.6:
• नेपाल: संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र (२०७२ संविधान)
• Timeline: राणाशाही → पञ्चायत → बहुदल → संघीय
• NSC (National Security Council): PM अध्यक्ष — संविधान धारा २६६
• Security dimensions: Military, Internal, Cyber, Human, Environmental, Border
• महिला आरक्षण: संसदमा ३३%+