कानूनको शासन — Dicey का तीन सिद्धान्त र नेपाल १. कानूनको सर्वोच्चता Supremacy of Law • मनपरी शक्ति निषेध • कानूनले मात्र दण्ड दिन सकिन्छ • नेपाल: धारा १ — संविधान सर्वोच्च • कुनै पनि व्यक्ति कानून भन्दा माथि छैन • न्यायिक स्वतन्त्रता आवश्यक

२. कानूनसामु समानता Equality before Law • धनी–गरिब, अधिकारी–जनता • सबैमा एउटै कानून लागू • नेपाल: धारा १८ — समानताको हक • प्रशासनिक विभेद निषेध • साधारण अदालतको अधिकार

३. संवैधानिक सर्वोच्चता Constitutional Supremacy • संविधान अधिकारको स्रोत • साधारण कानूनले हनन् गर्न नपाउने • नेपाल: धारा १३३ — न्यायिक पुनरावलोकन • संविधानविरुद्धको कानून बदर • सर्वोच्च अदालतको अधिकार

Dicey, A.V. — Introduction to the Study of the Law of the Constitution (1885)

2.6 कानूनका स्रोतहरू (Sources of Law)

स्रोत उदाहरण (नेपाल) महत्त्व
संविधान नेपालको संविधान २०७२ सर्वोच्च कानून — सबै कानूनको आधार
ऐन (Legislation) मुलुकी अपराध संहिता, निजामती सेवा ऐन संसद्बाट पारित औपचारिक कानून
नियमावली निजामती सेवा नियमावली, स्थानीय सरकार नियमावली कार्यकारी अधिकारबाट जारी
न्यायिक निर्णय (Case Law) सर्वोच्च अदालतका नजिर कानून व्याख्या र विकास
परम्परागत कानून थारू, जनजाति परम्परागत प्रणाली स्थानीयस्तरमा मान्यता
अन्तर्राष्ट्रिय कानून ICCPR, ICESCR, सन्धिसम्झौता धारा ९ — नेपाली कानूनमा समावेश
विधिशास्त्र कानूनी विद्वानहरूको मत कानून विकासमा सहयोगी

2.7 कानूनको शासन (Rule of Law)

परिभाषा

कानूनको शासन भनेको राज्यमा व्यक्ति वा समूहको नभई कानूनको सर्वोच्चता कायम गर्ने सिद्धान्त हो। यसले मनमाना शक्तिप्रयोगलाई रोक्छ र न्याय, समानता र स्वतन्त्रता सुनिश्चित गर्छ।

कानूनको शासनका तत्त्व

  • कानूनको सर्वोच्चता
  • कानूनसामु समानता
  • स्वतन्त्र न्यायपालिका
  • मौलिक अधिकारको संरक्षण
  • पारदर्शी र जवाफदेही प्रशासन
  • दण्डहीनताको अन्त्य

नेपालमा चुनौती

  • न्यायपालिकामाथि राजनीतिक प्रभाव
  • मुद्दा फछ्र्योटमा ढिलाइ
  • कानून कार्यान्वयनको कमजोरी
  • भ्रष्टाचार र दण्डहीनता
  • पहुँचको असमानता
  • कानूनी सहायताको अभाव
Dicey को सिद्धान्त नेपालमा संवैधानिक व्यवस्था
कानूनको सर्वोच्चता धारा १ — संविधान सर्वोच्च कानून
कानूनसामु समानता धारा १८ — समानताको हक
संवैधानिक सर्वोच्चता धारा १३३ — न्यायिक पुनरावलोकन
थप अवधारणा: कानूनको शासन र कानूनद्वारा शासन (Rule of Law vs. Rule by Law) मा भिन्नता छ। Rule by Law मा कानून शासकको हतियार हो; Rule of Law मा कानून सबैमाथि लागू हुन्छ।
Sample Answer: “कानूनको शासन र नेपालमा यसको स्थिति”

  1. परिचय: कानूनको शासन (Rule of Law) आधुनिक लोकतन्त्रको आधारशिला हो।
  2. Dicey का तीन सिद्धान्त: कानूनको सर्वोच्चता, कानूनसामु समानता, संवैधानिक सर्वोच्चता।
  3. नेपालमा व्यवस्था: धारा १ (सर्वोच्चता), धारा १८ (समानता), धारा १३३ (न्यायिक पुनरावलोकन)।
  4. चुनौती: न्यायिक ढिलाइ, दण्डहीनता, कार्यान्वयनको कमजोरी।
  5. सुधारका उपाय: न्यायपालिका सुदृढीकरण, वैकल्पिक विवाद समाधान, कानूनी साक्षरता।
  6. निष्कर्ष: कानूनको शासन सुनिश्चित गर्न संस्थागत, प्रक्रियागत र व्यवहारगत सुधार आवश्यक।
Quick Recall:
Dicey: ३ सिद्धान्त | संविधान सर्वोच्च: धारा १ | समानता: धारा १८ | न्यायिक पुनरावलोकन: धारा १३३ | कानूनका स्रोत: ७ वटा | अन्तर्राष्ट्रिय कानून: धारा ९
सम्भावित प्रश्न:
• कानूनको शासनको अवधारणा स्पष्ट पार्दै नेपालमा यसको अभ्यास र चुनौती उल्लेख गर्नुहोस्।
• कानूनका विभिन्न स्रोतहरू बताउँदै नेपालमा कानून निर्माणको प्रक्रिया वर्णन गर्नुहोस्।
• Rule of Law र Rule by Law मा के फरक छ? उदाहरण सहित स्पष्ट पार्नुहोस्।