सार्वजनिक नीति चक्र (Policy Cycle) १. एजेण्डा निर्धारण २. नीति निर्माण ३. निर्णय प्रक्रिया ४. कार्यान्वयन Implementation ५. अनुगमन Monitoring ६. मूल्यांकन Evaluation

सार्वजनिक नीतिको अवधारणा

परिभाषा

सार्वजनिक नीति भन्नाले सरकारले सामाजिक समस्या समाधानका लागि अपनाउने लक्ष्य, उद्देश्य र कार्यक्रमहरूको समग्रता हो। यसले सरकारको प्राथमिकता र निर्णय प्रक्रिया प्रतिबिम्बित गर्छ।

विशेषता विवरण
सरकारी निर्णय सरकारले लिने वा नलिने निर्णय दुवै नीति हो
लक्ष्योन्मुख विशेष सामाजिक समस्या समाधान उद्देश्य
प्रक्रियागत निर्माण, कार्यान्वयन, मूल्यांकनको चक्र
बहुपक्षीय सरकार, नागरिक समाज, निजी क्षेत्र संलग्न

नीति चक्रका चरणहरू

चरण विवरण नेपालमा उदाहरण
१. एजेण्डा निर्धारण कुन समस्या नीतिको विषय बन्ने बेरोजगारी, शिक्षाको पहुँच
२. नीति निर्माण विकल्प तयार, परामर्श, विश्लेषण श्वेतपत्र, नीति मस्यौदा
३. निर्णय प्रक्रिया सरकारद्वारा अनुमोदन मन्त्रिपरिषद् निर्णय, ऐन
४. कार्यान्वयन निकाय र स्रोतमार्फत लागू मन्त्रालय/विभागद्वारा
५. अनुगमन प्रगति र प्रभाव हेर्ने NPC, मन्त्रालय अनुगमन
६. मूल्यांकन लक्ष्य पूरा भयो/भएन ORAF, वार्षिक प्रतिवेदन

सार्वजनिक नीतिका प्रकार

वितरणमूलक नीति

सेवा र स्रोत बाँडफाँड — शिक्षा, स्वास्थ्य, पूर्वाधार (जस्तै: नि:शुल्क शिक्षा नीति)

पुनर्वितरणमूलक नीति

धनी–गरिब अन्तर घटाउने — कर नीति, सामाजिक सुरक्षा भत्ता

नियामक नीति

व्यवहार नियन्त्रण — वातावरण ऐन, खाद्य सुरक्षा, यातायात नियम

संविधानमूलक नीति

संस्था र शक्तिको ढाँचा — संघीयता, निर्वाचन प्रणाली

नीति विश्लेषण मोडेलहरू

मोडेल मुख्य विचार
Rational Model सूचनामा आधारित तार्किक निर्णय — आदर्श तर अव्यावहारिक
Incremental Model (Lindblom) क्रमशः परिमार्जन — पुरानो नीतिमा सानो परिवर्तन
Mixed Scanning (Etzioni) Rational + Incremental को संयोजन
Garbage Can Model समस्या, समाधान र निर्णय अव्यवस्थित रूपमा मिल्दछन्
Sample Answer: “सार्वजनिक नीति चक्र — नेपालको सन्दर्भमा”

  1. परिचय: सार्वजनिक नीति सरकारको समस्या-समाधानको योजनाबद्ध प्रयास हो।
  2. चक्र: एजेण्डा → निर्माण → निर्णय → कार्यान्वयन → अनुगमन → मूल्यांकन।
  3. प्रकार: वितरण, पुनर्वितरण, नियामक, संविधानमूलक।
  4. नेपालमा: NPC ले पञ्चवर्षीय योजना, मन्त्रिपरिषद् ऐन अनुमोदन, मन्त्रालयले कार्यान्वयन।
  5. चुनौती: नीति-कार्यान्वयनको खाडल, अनुगमन कमजोरी, राजनीतिक हस्तक्षेप।
  6. निष्कर्ष: प्रमाणमा आधारित (Evidence-based) नीति निर्माण र कडा मूल्यांकन आवश्यक।
Quick Recall:
नीति चक्र: ६ चरण | नीतिका प्रकार: | NPC: राष्ट्रिय योजना आयोग | Lindblom: Incremental | Etzioni: Mixed Scanning