PSC (psc.gov.np) website is currently down, so new notices and results cannot be fetched right now. We will update as soon as it is back.

लोक सेवा आयोगको वेबसाइट अहिले चलेको छैन। आयोग सञ्चालनमा आउनासाथ सूचना तथा नतिजा अपडेट गरिनेछ।

Section D: स्रोत व्यवस्थापन — आर्थिक, जनशक्ति, भौतिक र सूचना आर्थिक स्रोत Financial Resources • बजेट व्यवस्थापन • राजस्व परिचालन • सार्वजनिक खर्च • ऋण व्यवस्थापन • वैदेशिक सहायता

जनशक्ति स्रोत Human Resources • भर्ना तथा छनोट • तालिम/क्षमता विकास • कार्यसम्पादन • अभिप्रेरण • सेवाका सुविधा

भौतिक स्रोत Physical Resources • सरकारी सम्पत्ति • सार्वजनिक खरिद • भण्डारण • मर्मतसम्भार • सम्पत्ति लेखाजोखा

सूचना स्रोत Information Resources • MIS • तथ्याङ्क व्यवस्थापन • डिजिटल अभिलेख • ज्ञान व्यवस्थापन • साइबर सुरक्षा

स्रोत व्यवस्थापन = ३ E: Economy (मितव्ययिता) + Efficiency (दक्षता) + Effectiveness (प्रभावकारिता)

Section D — स्रोत व्यवस्थापनका ४ नोट

ID उपसमूह मुख्य सामग्री
6236 4.1–4.2 बजेट व्यवस्थापन र राजस्व परिचालन
6237 4.3–4.4 जनशक्ति व्यवस्थापन र क्षमता विकास
6238 4.5–4.6 सार्वजनिक खरिद र भौतिक स्रोत
6239 4.7–4.8 सूचना व्यवस्थापन र विकास व्यवस्थापन

4.1 बजेट व्यवस्थापन (Budget Management)

बजेटको परिभाषा

बजेट भन्नाले आगामी वित्त वर्षका लागि सरकारले अनुमानित आय र व्ययको लिखित दस्तावेज हो। नेपालमा बजेट असार १५ गते संसद्मा पेश गरिन्छ (अर्थ ऐन र विनियोजन ऐनमार्फत)।

बजेटका प्रकार विवरण
चालु बजेट दैनिक प्रशासनिक खर्च — तलब, कार्यालय खर्च
पूँजीगत बजेट भौतिक पूर्वाधार — सडक, भवन, सिँचाइ
वित्तीय व्यवस्था ऋण तिरो, लगानी, सञ्चित कोष

बजेट चक्र (Budget Cycle)

चरण समय प्रक्रिया
तयारी पुस–फागुन मन्त्रालयबाट अनुरोध, NPC समन्वय
अनुमोदन असार संसद्मा पेश र पारित
कार्यान्वयन साउन–असार FCGO मार्फत खर्च
लेखापरीक्षण अर्को वर्ष OAG ले लेखापरीक्षण

4.2 राजस्व व्यवस्थापन (Revenue Management)

कर राजस्व (Tax Revenue)

  • आयकर (Income Tax)
  • मूल्य अभिवृद्धि कर (VAT)
  • भन्सार महसुल (Customs)
  • अन्तःशुल्क (Excise Duty)
  • घर–जग्गा कर

गैर-कर राजस्व

  • सरकारी सेवा शुल्क
  • जरिवाना
  • भाडा आम्दानी
  • सार्वजनिक संस्थानको लाभांश
  • वैदेशिक अनुदान
निकाय जिम्मेवारी
अर्थ मन्त्रालय राजस्व नीति निर्माण, बजेट
IRD (आन्तरिक राजस्व विभाग) आयकर, VAT संकलन
भन्सार विभाग आयात-निर्यात कर
FCGO सरकारी खर्च र लेखा
OAG (महालेखा) लेखापरीक्षण
Sample Answer: “नेपालको बजेट व्यवस्थापन प्रक्रिया र चुनौती”

  1. परिचय: बजेट सरकारको आर्थिक योजनाको मुख्य दस्तावेज हो।
  2. प्रकार: चालु, पूँजीगत, वित्तीय व्यवस्था।
  3. चक्र: तयारी → अनुमोदन → कार्यान्वयन → लेखापरीक्षण।
  4. राजस्व: कर (आयकर, VAT, भन्सार) र गैर-कर राजस्व।
  5. चुनौती: पूँजीगत खर्चको कमी, राजस्व चुहावट, करदाता आधार साँघुरो।
  6. निष्कर्ष: दिगो वित्तीय व्यवस्थापनका लागि राजस्व वृद्धि र खर्चको प्रभावकारिता सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
Quick Recall:
बजेट पेश: असार १५ | बजेट प्रकार: ३ | IRD: आन्तरिक राजस्व | FCGO: कोषागार | OAG: महालेखा परीक्षक | VAT: १३%
सम्भावित प्रश्न:
• नेपालको बजेट व्यवस्थापन प्रक्रिया वर्णन गर्नुहोस्।
• सार्वजनिक खर्चको दक्षता र प्रभावकारिता सुनिश्चित गर्ने उपायहरू के हुन्?