2.4–2.5 मानव अधिकार र नागरिक बोध

2.4 मानव अधिकार (Human Rights)

परिभाषा

मानव अधिकार भनेका मानव भएकै कारण प्राप्त हुने स्वाभाविक, अहरणीय र सार्वभौम अधिकारहरू हुन्। यी अधिकारहरू जन्मसिद्ध, अविभाज्य र अन्तर्सम्बन्धित हुन्छन्।

विशेषता	अर्थ
सार्वभौमिकता	सबै मानिसलाई जात, धर्म, लिंगको आधारमा भेद नगरी लागू
अहरणीयता	कसैले पनि खोसेर लिन नसकिने
अविभाज्यता	सबै अधिकार समानरूपमा महत्त्वपूर्ण
अन्तर्निर्भरता	एक अधिकारको उपभोग अर्कोमा निर्भर

अन्तर्राष्ट्रिय मानव अधिकार दस्तावेज

दस्तावेज	वर्ष	नेपालको अनुमोदन	सारांश
UDHR	१९४८	समर्थन (binding छैन)	३० धारा, नागरिक, राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक हक
ICCPR	१९६६	२०५३ मा अनुमोदन	जीवन, अभिव्यक्ति, चुनाव, राजनीतिक हक
ICESCR	१९६६	२०५३ मा अनुमोदन	शिक्षा, स्वास्थ्य, काम, सामाजिक सुरक्षा
CAT	१९८४	सन् १९९१	यातनाविरुद्धको महासन्धि
CRC	१९८९	१९९०	बाल अधिकारसम्बन्धी महासन्धि
CEDAW	१९७९	१९९१	महिला विभेद उन्मूलन

नेपालमा मानव अधिकारको संस्थागत संरचना

राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग (NHRC)

• स्थापना: मानव अधिकार ऐन २०५३ (पुनर्गठन: संविधान धारा २४९)
• अध्यक्ष: पूर्व प्रधान न्यायाधीश वा सर्वोच्च न्यायाधीश
• सदस्य: ४ जना
• कार्य: मानव अधिकार उल्लंघनको अनुसन्धान, सरकारलाई सिफारिस, रिपोर्ट पेश

2.5 नागरिक बोध (Civic Sense)

आयाम	सामग्री
नागरिक अधिकार	मत दिने, सूचना पाउने, सार्वजनिक सेवा, संगठन बनाउने
नागरिक कर्तव्य	कर तिर्ने, मताधिकार प्रयोग, राष्ट्रिय सम्पत्ति संरक्षण, कानून पालना
लोकतान्त्रिक मूल्य	सहनशीलता, बहुलवाद, कानूनको सर्वोच्चता, स्वतन्त्र प्रेस
सामाजिक उत्तरदायित्व	सामुदायिक विकास, पर्यावरण संरक्षण, सार्वजनिक स्वच्छता
राष्ट्रिय एकता	विविधतामा एकता, राष्ट्रिय चिन्ह सम्मान, राष्ट्रप्रेम

Sample Answer: “मानव अधिकारको अवधारणा र नेपालमा अवस्था”

परिचय: मानव अधिकार जन्मसिद्ध, अहरणीय र सार्वभौम अधिकार हो।
अन्तर्राष्ट्रिय आधार: UDHR 1948, ICCPR र ICESCR 1966 — नेपालले दुवैलाई अनुमोदन गरेको छ।
नेपालमा व्यवस्था: संविधान धारा १६–४७ ले मौलिक हक, NHRC ले अनुगमन, मानव अधिकार ऐन २०५३।
चुनौती: कार्यान्वयन कमजोरी, दण्डहीनता, भ्रष्टाचार, सशस्त्र द्वन्द्वकालीन घटनाको अनुसन्धान ढिलाइ।
निष्कर्ष: मानव अधिकारको प्रत्याभूतिको लागि संस्थागत सुदृढीकरण आवश्यक।