Section D: स्रोत व्यवस्थापन — आर्थिक, जनशक्ति, भौतिक र सूचना आर्थिक स्रोत Financial Resources • बजेट व्यवस्थापन • राजस्व परिचालन • सार्वजनिक खर्च • ऋण व्यवस्थापन • वैदेशिक सहायता

जनशक्ति स्रोत Human Resources • भर्ना तथा छनोट • तालिम/क्षमता विकास • कार्यसम्पादन • अभिप्रेरण • सेवाका सुविधा

भौतिक स्रोत Physical Resources • सरकारी सम्पत्ति • सार्वजनिक खरिद • भण्डारण • मर्मतसम्भार • सम्पत्ति लेखाजोखा

सूचना स्रोत Information Resources • MIS • तथ्याङ्क व्यवस्थापन • डिजिटल अभिलेख • ज्ञान व्यवस्थापन • साइबर सुरक्षा

स्रोत व्यवस्थापन = ३ E: Economy (मितव्ययिता) + Efficiency (दक्षता) + Effectiveness (प्रभावकारिता)

Section D — स्रोत व्यवस्थापनका ४ नोट

ID उपसमूह मुख्य सामग्री
6236 4.1–4.2 बजेट व्यवस्थापन र राजस्व परिचालन
6237 4.3–4.4 जनशक्ति व्यवस्थापन र क्षमता विकास
6238 4.5–4.6 सार्वजनिक खरिद र भौतिक स्रोत
6239 4.7–4.8 सूचना व्यवस्थापन र विकास व्यवस्थापन

4.1 बजेट व्यवस्थापन (Budget Management)

बजेटको परिभाषा

बजेट भन्नाले आगामी वित्त वर्षका लागि सरकारले अनुमानित आय र व्ययको लिखित दस्तावेज हो। नेपालमा बजेट असार १५ गते संसद्मा पेश गरिन्छ (अर्थ ऐन र विनियोजन ऐनमार्फत)।

बजेटका प्रकार विवरण
चालु बजेट दैनिक प्रशासनिक खर्च — तलब, कार्यालय खर्च
पूँजीगत बजेट भौतिक पूर्वाधार — सडक, भवन, सिँचाइ
वित्तीय व्यवस्था ऋण तिरो, लगानी, सञ्चित कोष

बजेट चक्र (Budget Cycle)

चरण समय प्रक्रिया
तयारी पुस–फागुन मन्त्रालयबाट अनुरोध, NPC समन्वय
अनुमोदन असार संसद्मा पेश र पारित
कार्यान्वयन साउन–असार FCGO मार्फत खर्च
लेखापरीक्षण अर्को वर्ष OAG ले लेखापरीक्षण

4.2 राजस्व व्यवस्थापन (Revenue Management)

कर राजस्व (Tax Revenue)

  • आयकर (Income Tax)
  • मूल्य अभिवृद्धि कर (VAT)
  • भन्सार महसुल (Customs)
  • अन्तःशुल्क (Excise Duty)
  • घर–जग्गा कर

गैर-कर राजस्व

  • सरकारी सेवा शुल्क
  • जरिवाना
  • भाडा आम्दानी
  • सार्वजनिक संस्थानको लाभांश
  • वैदेशिक अनुदान
निकाय जिम्मेवारी
अर्थ मन्त्रालय राजस्व नीति निर्माण, बजेट
IRD (आन्तरिक राजस्व विभाग) आयकर, VAT संकलन
भन्सार विभाग आयात-निर्यात कर
FCGO सरकारी खर्च र लेखा
OAG (महालेखा) लेखापरीक्षण
Sample Answer: “नेपालको बजेट व्यवस्थापन प्रक्रिया र चुनौती”

  1. परिचय: बजेट सरकारको आर्थिक योजनाको मुख्य दस्तावेज हो।
  2. प्रकार: चालु, पूँजीगत, वित्तीय व्यवस्था।
  3. चक्र: तयारी → अनुमोदन → कार्यान्वयन → लेखापरीक्षण।
  4. राजस्व: कर (आयकर, VAT, भन्सार) र गैर-कर राजस्व।
  5. चुनौती: पूँजीगत खर्चको कमी, राजस्व चुहावट, करदाता आधार साँघुरो।
  6. निष्कर्ष: दिगो वित्तीय व्यवस्थापनका लागि राजस्व वृद्धि र खर्चको प्रभावकारिता सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
Quick Recall:
बजेट पेश: असार १५ | बजेट प्रकार: ३ | IRD: आन्तरिक राजस्व | FCGO: कोषागार | OAG: महालेखा परीक्षक | VAT: १३%
सम्भावित प्रश्न:
• नेपालको बजेट व्यवस्थापन प्रक्रिया वर्णन गर्नुहोस्।
• सार्वजनिक खर्चको दक्षता र प्रभावकारिता सुनिश्चित गर्ने उपायहरू के हुन्?