4.3 जनशक्ति व्यवस्थापन (Human Resource Management)
परिभाषा
जनशक्ति व्यवस्थापन भनेको संगठनको लक्ष्य प्राप्तिका लागि सही व्यक्ति, सही ठाउँमा, सही समयमा परिचालन गर्ने प्रक्रिया हो। यसमा भर्ना, तालिम, कार्यसम्पादन मूल्यांकन, अभिप्रेरण र अवकाश व्यवस्थापन समेटिन्छ।
| HRM का कार्य | विवरण | नेपालमा संस्था |
|---|---|---|
| जनशक्ति योजना | कति, कस्तो कर्मचारी चाहिन्छ | MoFAGA, NASC |
| भर्ना छनोट | लोकसेवा परीक्षा, अन्तर्वार्ता | लोकसेवा आयोग |
| तालिम विकास | पूर्व-सेवा, सेवाकालीन तालिम | NASC, तालिम केन्द्र |
| कार्यसम्पादन | वार्षिक मूल्यांकन (PMAS) | विभागीय प्रमुख |
| पदोन्नति | ज्येष्ठता, कार्यसम्पादन आधार | PSC, मन्त्रालय |
| अवकाश | उमेर ५८ वर्षमा अवकाश | FCGO |
4.4 क्षमता विकास (Capacity Development)
NASC — राष्ट्रिय प्रशासन तालिम केन्द्र
Nepal Administrative Staff College (NASC) नेपालमा निजामती कर्मचारीको तालिमको प्रमुख केन्द्र हो। यसले पूर्व-सेवा, सेवाकालीन, नेतृत्व विकास र विशेषज्ञ तालिम प्रदान गर्छ।
| तालिमका प्रकार | लक्षित समूह | उद्देश्य |
|---|---|---|
| आधारभूत तालिम | नयाँ भर्ना कर्मचारी | प्रशासनिक ज्ञान, आचार, कानून |
| व्यवस्थापकीय तालिम | मध्यस्तरीय अधिकृत | नेतृत्व, व्यवस्थापन |
| वरिष्ठ व्यवस्थापन | उपसचिव/सहसचिव | नीति, रणनीति |
| विदेश तालिम | योग्य अधिकृत | अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव |
| ICT तालिम | सबै तहका कर्मचारी | डिजिटल सेवा |
कार्यसम्पादन मूल्यांकन (PMAS)
Performance Management Appraisal System
PMAS भनेको वार्षिक रूपमा कर्मचारीको कार्यसम्पादनको मूल्यांकन गर्ने प्रणाली हो। यसमा कार्य लक्ष्य निर्धारण → कार्यान्वयन → मूल्यांकन → प्रतिक्रिया को चक्र अपनाइन्छ।
| मूल्यांकन आधार | भार |
|---|---|
| कार्यसम्पादन | ७०% |
| व्यवहार/आचरण | ३०% |
Sample Answer: “सार्वजनिक प्रशासनमा जनशक्ति व्यवस्थापनको महत्त्व”
- परिचय: जनशक्ति संगठनको सबभन्दा महत्त्वपूर्ण स्रोत हो।
- HRM चक्र: योजना → भर्ना → तालिम → कार्यसम्पादन → पदोन्नति → अवकाश।
- नेपालमा: लोकसेवा आयोगमार्फत भर्ना, NASC बाट तालिम, PMAS बाट मूल्यांकन।
- क्षमता विकास: NASC, विदेशी तालिम, ICT प्रशिक्षण।
- चुनौती: राजनीतिकरण, पदोन्नतिमा ढिलाइ, तालिम पछिको प्रयोग कमजोर।
- निष्कर्ष: सक्षम जनशक्ति बिना सुशासन सम्भव छैन।
Quick Recall:
NASC: National Admin Staff College | अवकाश उमेर: ५८ वर्ष | PMAS: कार्यसम्पादन ७०% + आचरण ३०% | लोकसेवा: धारा २४२ | MoFAGA: संघीय मामिला मन्त्रालय
NASC: National Admin Staff College | अवकाश उमेर: ५८ वर्ष | PMAS: कार्यसम्पादन ७०% + आचरण ३०% | लोकसेवा: धारा २४२ | MoFAGA: संघीय मामिला मन्त्रालय