नेपालको इतिहास — प्राचीनकाल देखि आधुनिक युग
AAT Part A — Unit 1.2 6 प्रश्न
प्रमुख ऐतिहासिक कालखण्ड
| काल | अवधि | विशेषता | प्रमुख व्यक्तित्व |
|---|---|---|---|
| किराती काल | प्राचीन (इ.पू. ७०० देखि) | काठमाडौँ उपत्यकामा पहिलो ज्ञात शासन; याहुङ, पाहुङ, शम्बर प्रमुख राजा | याहुङ |
| लिच्छवी काल | ~चौथो–नवौँ शताब्दी | उन्नत प्रशासन, कला, व्यापार (भारत-चीन); अभिलेखहरू; पशुपतिनाथ मन्दिर निर्माण | मानदेव, अंशुवर्मा |
| मल्ल काल | ~बाह्रौँ–अठारौँ शताब्दी | काठमाडौँ, ललितपुर, भक्तपुरमा तीन राज्य; प्यागोडा शैली; नेवारी संस्कृति उत्कर्ष | यक्षमल्ल, प्रताप मल्ल |
| एकीकरण काल | १७४३–१७७५ | पृथ्वीनारायण शाहले गोरखाबाट एकीकरण; काठमाडौँ उपत्यका विजय (१७६८); “दिव्योपदेश” | पृथ्वीनारायण शाह |
| राणा काल | १८४७–१९५१ | जङ्गबहादुर राणाले श्री तीन महाराजको पद स्थापना; वंशाणुगत प्रधानमन्त्री; प्रजातान्त्रिक आन्दोलन दबाइयो | जङ्गबहादुर राणा |
| प्रजातन्त्र काल | २००७–२०१७ (वि.सं) | २००७ को क्रान्ति; संविधानसभा चुनाव; पञ्चायत प्रणाली | बि.पी.कोइराला, त्रिभुवन |
| जनआन्दोलन I | २०४६ वि.सं (१९९०) | बहुदलीय प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना; पञ्चायत अन्त्य | गिरिजाप्रसाद, कृष्णप्रसाद |
| जनआन्दोलन II | २०६२–६३ (२००६) | माओवादी विद्रोह + राजनीतिक दलको संयुक्त आन्दोलन; संसद पुनर्स्थापना; शाहीसत्ता अन्त्य | गिरिजाप्रसाद, प्रचण्ड |
| गणतन्त्र | २०६५ जेठ १५ (२००८) | संविधानसभाले राजतन्त्र अन्त्य; नेपाल संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा | — |
| नया संविधान | २०७२ असोज ३ (२०१५) | संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको संविधान जारी; ७ प्रदेश | — |
जनआन्दोलन — तुलनात्मक विश्लेषण
| विषय | जनआन्दोलन I (२०४६) | जनआन्दोलन II (२०६२–६३) |
|---|---|---|
| उद्देश्य | बहुदलीय प्रजातन्त्र | सम्पूर्ण राजनीतिक परिवर्तन |
| नेतृत्व | नेपाली काँग्रेस + वाम दल | ७ दल + माओवादी (१२ बुँदे सम्झौता) |
| परिणाम | पञ्चायत अन्त्य; बहुदल | राजतन्त्र अन्त्य; गणतन्त्र |
| संविधान | २०४७ को संविधान | अन्तरिम संविधान २०६३; नयाँ संविधान २०७२ |
नेपालको संस्कृति र समाज
| विषय | प्रमुख तथ्य |
|---|---|
| जातजाति | जनगणना २०७८ अनुसार: क्षेत्री (१६.६%), ब्राह्मण-पहाड (१२.२%), मगर, थारु, तामाङ, नेवार, कामी, यादव प्रमुख |
| भाषाहरू | संविधानमा सूचीकृत ९३+; नेपाली (राष्ट्रभाषा); मैथिली, भोजपुरी, थारु, तामाङ प्रमुख |
| धर्म | हिन्दू (८१.३%), बौद्ध (९%), किराती (३.०%), इस्लाम (४.४%), क्रिश्चियन (१.४%) |
| स्थापत्य शैली | प्यागोडा शैली (ईंटा + काठ; लिच्छवीकालीन), शिखर शैली, गुम्बज शैली |
| ढाका/थकाली | ढिकुर प्रथा — थकाली समुदायको परम्परागत ऋण/बचत प्रणाली |
| प्रमुख चाडहरू | दशैं, तिहार, छठ, इद, बुद्ध जयन्ती, इन्द्रजात्रा, गाईजात्रा |
⚡ Quick Recall
- पृथ्वीनारायण शाह — नेपाल एकीकरण १७६८ AD | “दिव्योपदेश” लेखक
- राणाशासन: १८४७–१९५१ | जङ्गबहादुर राणाबाट सुरु
- नेपाल गणतन्त्र: २०६५ जेठ १५ (मे २८, २००८)
- नया संविधान: २०७२ असोज ३ (सेप्टेम्बर २०, २०१५)
- लिच्छवीकालको सबैभन्दा शक्तिशाली राजा: अंशुवर्मा
- ढिकुर प्रथा = थकाली समुदायको बचत/ऋण परम्परा (नाच घर होइन!)
- प्यागोडा शैली: ईंटा + काठ; नेपालको मौलिक स्थापत्य
🎯 नमुना MCQ (Level II)
Q1. तलका कथनहरू ठीक, गलत के हुन् छुट्याउनुहोस्:
१. नेपालको मौलिक शैली मानिने प्यागोडा शैलीका मन्दिर निर्माणमा ईंटा र काठको प्रयोग हुन्छ।
२. थकाली समुदायमा पाइने ढिकुर प्रथा एउटा परम्परागत नाच्ने घर हो।
A) १ ठीक, २ गलत ✓ B) दुवै ठीक C) दुवै गलत D) १ गलत, २ ठीक
Q1. तलका कथनहरू ठीक, गलत के हुन् छुट्याउनुहोस्:
१. नेपालको मौलिक शैली मानिने प्यागोडा शैलीका मन्दिर निर्माणमा ईंटा र काठको प्रयोग हुन्छ।
२. थकाली समुदायमा पाइने ढिकुर प्रथा एउटा परम्परागत नाच्ने घर हो।
A) १ ठीक, २ गलत ✓ B) दुवै ठीक C) दुवै गलत D) १ गलत, २ ठीक
Q2. जङ्गबहादुर राणाले कुन सालदेखि शासन गरे?
A) १८३७ B) १८४७ ✓ C) १८५७ D) १८६७
Q3. नेपालमा लोकतन्त्रको लागि भएका जनआन्दोलनहरूको सही क्रम:
A) २०४६, २०६२–६३ ✓ B) २०५६, २०६२–६३ C) २०३६, २०४६ D) २०४६, २०५२