दिगो विकास र वातावरण — जलवायु परिवर्तन, जैविक विविधता र संरक्षण
AAT Part A — Unit 1.5 6 प्रश्न
जलवायु परिवर्तन — मुख्य तथ्य
| विषय | विवरण |
|---|---|
| ग्रीनहाउस ग्यास | CO₂, CH₄ (मिथेन), N₂O, HFCs, SF₆ — सूर्यको ताप रोक्छन् |
| वैश्विक तापमान वृद्धि | पूर्व-औद्योगिक स्तरभन्दा +१.१°C अहिलेसम्म; Paris: +१.५°C सम्ममा सीमित गर्ने |
| नेपालमा प्रभाव | हिमताल विस्फोट (GLOF), हिमनदी पग्लने, अनियमित वर्षा, खडेरी |
| GLOF | Glacial Lake Outburst Flood — नेपालमा ३,६०० GLOF जोखिम क्षेत्र |
| ओजोन क्षय | CFC र HCFC ग्यासबाट; UV-B विकिरण वृद्धि; मन्ट्रियल प्रोटोकल १९८७ |
प्रमुख वातावरणीय सम्झौता र सन्धिहरू
| सन्धि/प्रोटोकल | वर्ष | उद्देश्य |
|---|---|---|
| रियो घोषणा (Earth Summit) | १९९२ | दिगो विकासको आधार; Agenda 21 |
| क्योटो प्रोटोकल | १९९७ | विकसित देशहरूको ग्रीनहाउस ग्यास कटौती बाध्यकारी |
| पेरिस सम्झौता | २०१५ | तापमान +१.५°C; NDC (Nationally Determined Contributions) |
| मन्ट्रियल प्रोटोकल | १९८७ | ओजोन क्षय गर्ने पदार्थ (ODS) नियन्त्रण |
| CITES | १९७३ | लोपोन्मुख प्रजातिहरूको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार नियन्त्रण |
| Ramsar Convention | १९७१ | सिमसार क्षेत्र संरक्षण; नेपालमा १२ Ramsar sites |
| CBD | १९९२ | जैविक विविधता महासन्धि (Convention on Biological Diversity) |
जैविक विविधता — नेपालको स्थिति
| वर्ग | संख्या | विश्वमा स्थान |
|---|---|---|
| स्तनधारी | ~२०८ प्रजाति | विश्वको ०.१% क्षेत्रफलमा |
| चरा | ~९०० प्रजाति | विश्वको ~९% चरा प्रजाति |
| सरिसृप | ~१२५ प्रजाति | — |
| वनस्पति | ~७,००० प्रजाति | — |
| जडीबुटी | ~७,०७१ प्रजाति | सार्कमध्ये सर्वाधिक विविधता |
एकशृंगे गैँडा
चितवन र बर्दियामा; विश्वको सबैभन्दा सफल संरक्षण सफलता
हिम चितुवा
हिमाली क्षेत्रमा; CITES परिशिष्ट I
बाघ
चितवन, बर्दिया, पर्सा; Global Tiger Summit लक्ष्य पूरा
हाँस
कोशीटप्पुमा ४७०+ प्रजाति; महत्त्वपूर्ण पक्षी क्षेत्र
दिगो विकास लक्ष्य (SDGs) — २०३० एजेण्डा
| SDG | विषय | नेपालको सन्दर्भ |
|---|---|---|
| SDG 1 | गरिबी अन्त्य | गरिबी दर घटाउने राष्ट्रिय लक्ष्य |
| SDG 6 | स्वच्छ पानी | खानेपानी पहुँच विस्तार |
| SDG 7 | स्वच्छ ऊर्जा | जलविद्युत विस्तार; नवीकरणीय |
| SDG 13 | जलवायु कार्य | NDC; हरित विकास |
| SDG 15 | भूमि पारिस्थितिकी | वन क्षेत्र: कुल क्षेत्रको ~४५% |
नेपालमा जनसांख्यिकी र शहरीकरण
| विषय | तथ्य |
|---|---|
| जनसंख्या वृद्धिदर | ०.९२% (२०७८ जनगणना) |
| शहरी जनसंख्या | ~६५% (नगरपालिका परिभाषाअनुसार) |
| जनसंख्या घनत्व | १९८ प्रति वर्ग किमी |
| लिंग अनुपात | प्रति १०० पुरुषमा १०५ महिला (पुरुष विदेश) |
| सबैभन्दा जनबहुल प्रदेश | बागमती प्रदेश |
| वन क्षेत्र | नेपालको ~४५% (सामुदायिक वन: महत्त्वपूर्ण) |
⚡ Quick Recall — वातावरण
- पेरिस सम्झौता: २०१५; लक्ष्य: तापमान +१.५°Cमा सीमित
- मन्ट्रियल प्रोटोकल: १९८७; ओजोन क्षय गर्ने पदार्थ नियन्त्रण
- Ramsar: १९७१; नेपालमा १२ Ramsar स्थल
- CITES: १९७३; लोपोन्मुख प्रजाति व्यापार नियन्त्रण
- GLOF = Glacial Lake Outburst Flood; नेपालमा उच्च जोखिम
- नेपालमा वन: कुल क्षेत्रको ~४५%
- चराको प्रजाति: ~९०० (विश्वको ९%)
🎯 नमुना MCQ
Q1. ओजोन तह क्षय गर्ने पदार्थहरू नियन्त्रण गर्न कुन सन्धि गरिएको हो?
A) क्योटो प्रोटोकल B) मन्ट्रियल प्रोटोकल ✓ C) रियो घोषणा D) CBD
Q1. ओजोन तह क्षय गर्ने पदार्थहरू नियन्त्रण गर्न कुन सन्धि गरिएको हो?
A) क्योटो प्रोटोकल B) मन्ट्रियल प्रोटोकल ✓ C) रियो घोषणा D) CBD
Q2. GLOF को पूर्ण रूप के हो?
A) Glacial Lake Outburst Flood ✓ B) Global Land Outflow Flood C) Greenhouse Level Overflow D) माथिमध्ये कुनै पनि होइन
Q3. पेरिस जलवायु सम्झौता कुन वर्ष भयो?
A) २०१२ B) २०१३ C) २०१४ D) २०१५ ✓