दिगो विकास र वातावरण — जलवायु परिवर्तन, जैविक विविधता र संरक्षण

AAT Part A — Unit 1.5 6 प्रश्न

CO₂↑ CH₄↑ N₂O↑ ओजोन तह (Ozone Layer) उत्सर्जन 🌡 तापक्रम वृद्धि +१.५°C लक्ष्य (Paris) समुद्री सतह वृद्धि जलवायु परिवर्तन — ग्रीनहाउस ग्यास र वैश्विक प्रभाव

जलवायु परिवर्तन — मुख्य तथ्य

विषय विवरण
ग्रीनहाउस ग्यास CO₂, CH₄ (मिथेन), N₂O, HFCs, SF₆ — सूर्यको ताप रोक्छन्
वैश्विक तापमान वृद्धि पूर्व-औद्योगिक स्तरभन्दा +१.१°C अहिलेसम्म; Paris: +१.५°C सम्ममा सीमित गर्ने
नेपालमा प्रभाव हिमताल विस्फोट (GLOF), हिमनदी पग्लने, अनियमित वर्षा, खडेरी
GLOF Glacial Lake Outburst Flood — नेपालमा ३,६०० GLOF जोखिम क्षेत्र
ओजोन क्षय CFC र HCFC ग्यासबाट; UV-B विकिरण वृद्धि; मन्ट्रियल प्रोटोकल १९८७

प्रमुख वातावरणीय सम्झौता र सन्धिहरू

सन्धि/प्रोटोकल वर्ष उद्देश्य
रियो घोषणा (Earth Summit) १९९२ दिगो विकासको आधार; Agenda 21
क्योटो प्रोटोकल १९९७ विकसित देशहरूको ग्रीनहाउस ग्यास कटौती बाध्यकारी
पेरिस सम्झौता २०१५ तापमान +१.५°C; NDC (Nationally Determined Contributions)
मन्ट्रियल प्रोटोकल १९८७ ओजोन क्षय गर्ने पदार्थ (ODS) नियन्त्रण
CITES १९७३ लोपोन्मुख प्रजातिहरूको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार नियन्त्रण
Ramsar Convention १९७१ सिमसार क्षेत्र संरक्षण; नेपालमा १२ Ramsar sites
CBD १९९२ जैविक विविधता महासन्धि (Convention on Biological Diversity)

जैविक विविधता — नेपालको स्थिति

वर्ग संख्या विश्वमा स्थान
स्तनधारी ~२०८ प्रजाति विश्वको ०.१% क्षेत्रफलमा
चरा ~९०० प्रजाति विश्वको ~९% चरा प्रजाति
सरिसृप ~१२५ प्रजाति —
वनस्पति ~७,००० प्रजाति —
जडीबुटी ~७,०७१ प्रजाति सार्कमध्ये सर्वाधिक विविधता

एकशृंगे गैँडा

चितवन र बर्दियामा; विश्वको सबैभन्दा सफल संरक्षण सफलता

हिम चितुवा

हिमाली क्षेत्रमा; CITES परिशिष्ट I

बाघ

चितवन, बर्दिया, पर्सा; Global Tiger Summit लक्ष्य पूरा

हाँस

कोशीटप्पुमा ४७०+ प्रजाति; महत्त्वपूर्ण पक्षी क्षेत्र

दिगो विकास लक्ष्य (SDGs) — २०३० एजेण्डा

SDG विषय नेपालको सन्दर्भ
SDG 1 गरिबी अन्त्य गरिबी दर घटाउने राष्ट्रिय लक्ष्य
SDG 6 स्वच्छ पानी खानेपानी पहुँच विस्तार
SDG 7 स्वच्छ ऊर्जा जलविद्युत विस्तार; नवीकरणीय
SDG 13 जलवायु कार्य NDC; हरित विकास
SDG 15 भूमि पारिस्थितिकी वन क्षेत्र: कुल क्षेत्रको ~४५%

नेपालमा जनसांख्यिकी र शहरीकरण

विषय तथ्य
जनसंख्या वृद्धिदर ०.९२% (२०७८ जनगणना)
शहरी जनसंख्या ~६५% (नगरपालिका परिभाषाअनुसार)
जनसंख्या घनत्व १९८ प्रति वर्ग किमी
लिंग अनुपात प्रति १०० पुरुषमा १०५ महिला (पुरुष विदेश)
सबैभन्दा जनबहुल प्रदेश बागमती प्रदेश
वन क्षेत्र नेपालको ~४५% (सामुदायिक वन: महत्त्वपूर्ण)
⚡ Quick Recall — वातावरण

  • पेरिस सम्झौता: २०१५; लक्ष्य: तापमान +१.५°Cमा सीमित
  • मन्ट्रियल प्रोटोकल: १९८७; ओजोन क्षय गर्ने पदार्थ नियन्त्रण
  • Ramsar: १९७१; नेपालमा १२ Ramsar स्थल
  • CITES: १९७३; लोपोन्मुख प्रजाति व्यापार नियन्त्रण
  • GLOF = Glacial Lake Outburst Flood; नेपालमा उच्च जोखिम
  • नेपालमा वन: कुल क्षेत्रको ~४५%
  • चराको प्रजाति: ~९०० (विश्वको ९%)
🎯 नमुना MCQ
Q1. ओजोन तह क्षय गर्ने पदार्थहरू नियन्त्रण गर्न कुन सन्धि गरिएको हो?
A) क्योटो प्रोटोकल   B) मन्ट्रियल प्रोटोकल ✓   C) रियो घोषणा   D) CBD

Q2. GLOF को पूर्ण रूप के हो?
A) Glacial Lake Outburst Flood ✓   B) Global Land Outflow Flood   C) Greenhouse Level Overflow   D) माथिमध्ये कुनै पनि होइन

Q3. पेरिस जलवायु सम्झौता कुन वर्ष भयो?
A) २०१२   B) २०१३   C) २०१४   D) २०१५ ✓