विश्व भूगोल — महाद्वीप, महासागर र जलवायु

AAT Part A — Unit 1.1 Note 1.2

सात महाद्वीप

महाद्वीप क्षेत्रफल जनसंख्या उपनाम / विशेषता
एशिया ४ करोड ४४ लाख वर्ग किमी सबैभन्दा बढी (~४.७ अर्ब) सूर्योदयको महाद्वीप; सर्वाधिक ठूलो
अफ्रिका ३ करोड ४ लाख वर्ग किमी दोस्रो बढी अँध्यारो महाद्वीप (Dark Continent); विषमताको महाद्वीप
उत्तर अमेरिका २ करोड ४५ लाख वर्ग किमी तेस्रो न्यू वर्ल्ड
दक्षिण अमेरिका १ करोड ७७ लाख वर्ग किमी — अमेजन वन; सर्वाधिक जैविक विविधता
अन्टार्कटिका १ करोड ४० लाख वर्ग किमी स्थायी बासिन्दा शून्य सफेद महाद्वीप; सबैभन्दा चिसो, सुक्खा, उच्च
युरोप १ करोड ५ लाख वर्ग किमी — प्रायद्वीपहरूको प्रायद्वीप (Peninsula of Peninsulas)
अस्ट्रेलिया/ओसेनिया ७९ लाख वर्ग किमी सबैभन्दा कम सबैभन्दा सानो महाद्वीप; द्वीप महाद्वीप

पाँच महासागर

महासागर क्षेत्रफल विशेषता
प्रशान्त महासागर सबैभन्दा ठूलो (~१६.५ करोड वर्ग किमी) मेरियाना ट्रेन्च (११,०३४ म.) — विश्वकै गहिरो
अटलान्टिक महासागर दोस्रो ठूलो S-आकार; मेरिडियन रेखा पार गर्छ
हिन्द महासागर तेस्रो नेपालको नजिकको महासागर; मनसुन उत्पत्ति
दक्षिणी महासागर चौथो अन्टार्कटिकाको वरिपरि; २०२१ मा आधिकारिक मान्यता
आर्कटिक महासागर सबैभन्दा सानो उत्तरी ध्रुवमा; हिमले ढाकिएको

जलवायु क्षेत्रहरू र व्यापारिक वायु

जलवायु क्षेत्र अवस्थिति विशेषता
भूमध्यरेखीय ०°–५° N/S सबैभन्दा कम तापक्रम भिन्नता; सर्वाधिक वर्षा
उष्णकटिबन्धीय ५°–२३.५° N/S मनसुन; व्यापारिक वायु यहाँ पाइन्छ
व्यापारिक वायु (Trade Winds) अयनमण्डल र भूमध्यरेखाबीच पूर्वबाट पश्चिमतर्फ बह्छ
शीतोष्ण २३.५°–६६.५° N/S चार ऋतु; पश्चिमी वायु
ध्रुवीय >६६.५° N/S अत्यन्त चिसो; हिमकाप

सार्क देशहरूको क्षेत्रफल तुलना (सानोदेखि ठूलो)

क्रम देश क्षेत्रफल (वर्ग किमी)
१ (सानो) मालदिभ्स २९८
२ भुटान ३८,३९४
३ श्रीलंका ६५,६१०
४ बंगलादेश १,४७,५७०
५ नेपाल १,४७,१८१
६ अफगानिस्तान ६,५२,२३०
७ पाकिस्तान ८,८१,९१३
८ (ठूलो) भारत ३२,८७,२६३
⚠ नेपाल र बंगलादेशको क्षेत्रफल लगभग उस्तै — परीक्षामा अक्सर नेपाल ४थो र बंगलादेश ५औँ भनेर सोधिन्छ। तर नेपाल (१,४७,१८१) बंगलादेश (१,४७,५७०) भन्दा अलि सानो छ।
⚡ Quick Recall — विश्व भूगोल

  • सबैभन्दा ठूलो महाद्वीप: एशिया | सबैभन्दा सानो: अस्ट्रेलिया
  • अफ्रिका = अँध्यारो महाद्वीप | अन्टार्कटिका = सफेद महाद्वीप | युरोप = प्रायद्वीपहरूको प्रायद्वीप
  • सबैभन्दा गहिरो खाल्टो: मेरियाना ट्रेन्च (प्रशान्त महासागर, ११,०३४ म.)
  • व्यापारिक वायु: अयनमण्डल र भूमध्यरेखाबीच
  • सार्कमा सबैभन्दा सानो: मालदिभ्स | सबैभन्दा ठूलो: भारत
  • भूमध्यरेखीय क्षेत्रमा सबैभन्दा कम तापक्रम भिन्नता
🎯 नमुना MCQ
Q1. व्यापारिक वायु (Trade Winds) कहाँ पाइन्छ?
A) युरोप माथि   B) केप अफ गुड होप   C) अटलान्टिक महासागर   D) अयनमण्डल र भूमध्यरेखाबीच ✓

Q2. क्षेत्रफलका आधारमा सार्क राष्ट्रहरूमा सानोदेखि ठूलो क्रम कुन सही छ?
A) मालदिभ्स, भुटान, नेपाल, श्रीलंका, बंगलादेश…   B) मालदिभ्स, भुटान, श्रीलंका, बंगलादेश, नेपाल… ✓

Q3. कुन जलवायु क्षेत्रमा न्यूनतम तापक्रम भिन्नता हुन्छ?
A) भूमध्यरेखीय ✓   B) मनसुन   C) उष्ण   D) शीतोष्ण