संवैधानिक निकाय, मौलिक हक र निर्देशक सिद्धान्त

AAT Part A — Unit 1.3 Note 3.2

मौलिक हकहरू — धारा १६–४६ (प्रमुख)

धारा हक मुख्य व्यवस्था
१६ सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने मृत्युदण्ड निषेध
१७ स्वतन्त्रताको हक विचार, अभिव्यक्ति, प्रेस, सभा, भ्रमण
१८ समानताको हक भेदभाव निषेध; लैंगिक समानता
२० न्यायसम्बन्धी हक Habeas corpus; दोहरो सजाय निषेध
३१ शिक्षाको हक आधारभूत शिक्षा निःशुल्क र अनिवार्य
३५ स्वास्थ्यको हक आधारभूत स्वास्थ्यसेवामा पहुँच
३८ महिलाको हक प्रजनन स्वास्थ्य; पैत्रिक सम्पत्ति
३९ बालबालिकाको हक बालश्रम निषेध; पहिचानको हक
४० दलितको हक विशेष अवसर; छुवाछूत निषेध
४६ संवैधानिक उपचारको हक हक उल्लंघनमा सर्वोच्चमा रिट

रिट प्रकारहरू

रिट अर्थ प्रयोग
Habeas Corpus शरीर उपस्थित गर अवैध थुनामा परेकालाई छुटाउन
Mandamus हामी आदेश गर्छौँ सार्वजनिक निकायले काम नगरेमा
Certiorari सुनिश्चित होस् मुनितिर अदालतको निर्णय माथिल्लोमा ल्याउन
Prohibition रोकावट तल्लो अदालतलाई अधिकारभन्दा बाहिर जान रोक्न
Quo Warranto कुन अधिकारले? सार्वजनिक पदमा अवैध कब्जाविरुद्ध

राज्यका निर्देशक सिद्धान्त (धारा ५१) — प्रमुख बुँदा

राष्ट्रिय एकता

बहुजाति, बहुभाषिक, बहुसाँस्कृतिक पहिचान संरक्षण

समाजवादउन्मुख

श्रम, रोजगार, उत्पादनशील वातावरण

कृषि र भूमि

भूमि सुधार; वैज्ञानिक कृषि

वातावरण

पर्यावरण संरक्षण; जैविक विविधता

⚡ Quick Recall — मौलिक हक

  • शिक्षाको हक: धारा ३१ — आधारभूत शिक्षा निःशुल्क
  • स्वतन्त्रताको हक: धारा १७ — अभिव्यक्ति, प्रेस, सभा
  • Habeas Corpus = अवैध थुनाविरुद्ध
  • संवैधानिक उपचार: धारा ४६ — सर्वोच्चमा रिट
  • निर्देशक सिद्धान्त: धारा ५१
🎯 नमुना MCQ
Q1. Habeas Corpus रिट कुन अवस्थामा प्रयोग हुन्छ?
A) सार्वजनिक निकायले काम नगरेमा   B) अवैध थुनामा परेकालाई छुटाउन ✓

Q2. नेपालको संविधानको कुन धारामा मौलिक हकहरू उल्लेख छन्?
A) धारा १०–३५   B) धारा १६–४६ ✓   C) धारा १–१५   D) धारा ५१–७५