कार्यालय संगठन, संरचना र व्यवस्थापनका सिद्धान्त
संगठनको अर्थ
संगठन भनेको साझा उद्देश्य प्राप्तिका लागि व्यक्तिहरूलाई व्यवस्थित गरी अधिकार, जिम्मेवारी र जवाफदेहिता तोक्ने प्रक्रिया हो।
संगठनका प्रकार
| प्रकार | विशेषता | फाइदा | बेफाइदा |
|---|---|---|---|
| रेखीय (Line) | सीधो आदेश श्रृंखला | सरल, स्पष्ट | लचिलो छैन |
| कार्यात्मक (Functional) | विशेषज्ञताको आधार | दक्षता बढी | समन्वय कठिन |
| रेखीय-कार्यात्मक (Line & Staff) | दुवैको मिश्रण | सन्तुलित | जटिल |
| समिति (Committee) | सामूहिक निर्णय | सहभागिता | ढिलो निर्णय |
व्यवस्थापनका प्रमुख सिद्धान्त (Henri Fayol)
| सिद्धान्त | अर्थ |
|---|---|
| कार्य विभाजन | विशेषताका आधारमा काम बाँड्ने |
| अधिकार र जिम्मेवारी | अधिकार र जिम्मेवारी बराबर हुनुपर्छ |
| अनुशासन | नियम पालना गर्नु अनिवार्य |
| आदेशको एकता | एक कर्मचारीले एक मात्र माथिल्लाबाट आदेश पाउने |
| निर्देशनको एकता | एउटै उद्देश्यका लागि एउटै प्रमुख |
| केन्द्रीकरण/विकेन्द्रीकरण | अवस्थाअनुसार अधिकार बाँड्ने |
| आदेशको श्रृंखला | माथिदेखि तलसम्मको अधिकार क्रम |
| कर्मचारी स्थायित्व | कर्मचारी बारम्बार फेर्नु हुँदैन |
अधिकार प्रत्यायोजन (Delegation of Authority)
परिभाषामाथिल्लो तहले तल्लो तहलाई अधिकार सुम्पने
सिद्धान्तअधिकार प्रत्यायोजन हुन्छ, जिम्मेवारी हुँदैन
महत्वकामको बोझ बाँड्न, दक्षता बढाउन
सीमाकानूनी र नैतिक सीमाभित्र मात्र
नियन्त्रण विस्तार (Span of Control)
| प्रकार | संख्या | उपयुक्त |
|---|---|---|
| साँगुरो (Narrow) | ३–५ जना | जटिल काम, कडा निगरानी चाहिने |
| फराकिलो (Wide) | १०–१५ जना | सरल, दोहोरिने काम |
Quick Recall
- Fayol का १४ सिद्धान्तमध्ये = आदेशको एकता महत्वपूर्ण
- रेखीय संगठन = सबैभन्दा सरल र पुरानो
- अधिकार प्रत्यायोजन = अधिकार बाँडिन्छ, जिम्मेवारी बाँडिँदैन
- Line & Staff = नेपाल सरकारमा सबैभन्दा बढी प्रयोग