मौलिक हक र कर्तव्य
मौलिक हकको अर्थ
मौलिक हक भनेका संविधानद्वारा प्रत्याभूत गरिएका आधारभूत अधिकार हुन् जसलाई साधारण कानूनद्वारा खोस्न सकिँदैन। नेपालको संविधानको भाग ३ (धारा १६–४७) मा मौलिक हकहरू उल्लेख छन्।
प्रमुख मौलिक हकहरू
| हकको नाम | धारा | विषयवस्तु |
|---|---|---|
| बाँच्न पाउने हक | १६ | मृत्युदण्ड निषेध |
| स्वतन्त्रताको हक | १७ | विचार, भाषण, प्रकाशन, भेला, आवागमन |
| समानताको हक | १८ | जात, लिंग, धर्मको आधारमा भेदभाव निषेध |
| सञ्चारको हक | १९ | स्वतन्त्र प्रेस, प्रसारण |
| न्यायसम्बन्धी हक | २० | गिरफ्तार गर्दा कारण जनाउनुपर्ने, कानूनी सहायता |
| सम्पत्तिको हक | २५ | सम्पत्ति आर्जन, उपयोग र बेच्न पाउने |
| धर्मको हक | २६ | आफ्नो धर्म मान्न पाउने (धर्मान्तरण निषेध) |
| शिक्षाको हक | ३१ | आधारभूत शिक्षा निःशुल्क र अनिवार्य |
| रोजगारीको हक | ३३ | रोजगार पाउने; बाध्यकारी श्रम निषेध |
| स्वास्थ्यको हक | ३५ | आधारभूत स्वास्थ्य सेवा निःशुल्क |
| सूचनाको हक | २७ | सार्वजनिक महत्वका सूचना माग्न पाउने |
| संवैधानिक उपचारको हक | ४६ | हक उल्लंघन भएमा अदालत जान पाउने |
नागरिकका कर्तव्यहरू (धारा ४८)
- संविधान र कानूनको पालना गर्ने
- राष्ट्रिय हित र एकताको रक्षा गर्ने
- कर तिर्ने
- अनिवार्य सेवामा सहभागी हुने
- सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्ने
- वातावरण संरक्षण गर्ने
मौलिक हकमा बन्देज
युद्ध वा राष्ट्रिय संकटकेही हक सीमित हुन सक्छन्
सार्वजनिक सुरक्षाअरूको हकलाई असर पार्न नहुने
अदालतबाट मात्रहक खोस्न अदालतको निर्णय चाहिन्छ
Quick Recall
- मौलिक हक = भाग ३ (धारा १६–४७)
- नागरिक कर्तव्य = धारा ४८
- समानताको हक = धारा १८
- सूचनाको हक = धारा २७
- आधारभूत शिक्षा = निःशुल्क र अनिवार्य (धारा ३१)
- संवैधानिक उपचार = धारा ४६ (अन्तिम मौलिक हक)