साइबर सुरक्षा भन्नाले कम्प्युटर प्रणाली, नेटवर्क र डेटालाई अनधिकृत पहुँच, क्षति वा चोरीबाट सुरक्षित गर्ने उपायहरूको समूह हो।

सूचना सुरक्षाका तीन स्तम्भ (CIA Triad)

C — Confidentiality

गोपनीयता — अधिकृत व्यक्ति मात्र पहुँच

I — Integrity

अखण्डता — डेटा परिमार्जन नहुने

A — Availability

उपलब्धता — आवश्यक बेला पहुँच

साइबर खतराका प्रकार

खतरा विवरण
Virus/Malware कम्प्युटरमा हानिकारक कोड
Phishing ठगी इमेल/वेबसाइटद्वारा जानकारी चोरी
Ransomware डेटा बन्धक राखी फिरौती माग
DoS/DDoS सर्भर ओभरलोड गरी सेवा बन्द
Hacking अनधिकृत प्रणाली प्रवेश
Social Engineering मानवीय कमजोरी शोषण

सुरक्षा उपायहरू

उपाय उद्देश्य
Firewall अनधिकृत नेटवर्क पहुँच रोक्ने
Antivirus Malware पत्ता लगाउने र हटाउने
Encryption डेटा गुप्तीकरण
Two-Factor Auth दोहोरो पहिचान
Backup डेटा सुरक्षित प्रतिलिपि
VPN सुरक्षित सञ्जाल सुरुङ

नेपालमा साइबर अपराध

  • इलेक्ट्रोनिक कारोबार ऐन, २०६३ अन्तर्गत कारबाही
  • Nepal Police Cyber Bureau: साइबर अपराध अनुसन्धान
  • अनलाइन ठगी, सामाजिक सञ्जाल दुरुपयोग — बढ्दो समस्या

Quick Recall

CIA = Confidentiality, Integrity, Availability | Ransomware = डेटा बन्धक | Phishing = ठगी इमेल | Firewall = नेटवर्क सुरक्षा | साइबर अपराध ऐन = e-Transaction ऐन २०६३