एकाइ २.५ — लोकतन्त्र र सुशासन
खण्ड B Good Governance

लोकतन्त्रका सिद्धान्त

सिद्धान्त अर्थ
जनसार्वभौमसत्ता राज्यको सत्ता जनताबाट आउँछ
बहुलता एकभन्दा बढी दल र मत स्वीकार्य
विधिको शासन कानूनभन्दा माथि कोही छैन
मौलिक हक व्यक्तिका अधिकार संरक्षित
समयसम्म निर्वाचन नियमित, स्वतन्त्र र निष्पक्ष
स्वतन्त्र न्यायपालिका कार्यपालिकाबाट स्वायत्त

सुशासनका मापदण्ड

मापदण्ड व्याख्या
पारदर्शिता सार्वजनिक जानकारी सुलभ र खुला
जवाफदेहिता अधिकारीले आफ्नो कामको उत्तर दिनु
सहभागिता नागरिक सहभागिता र परामर्श
कानूनको शासन सबैमा समान कानून लागू
प्रभावकारिता कम स्रोतमा अधिकतम उपलब्धि
न्याय र समता सबै वर्गमा सेवाको समान पहुँच

नेपालमा सुशासनका पहल

प्रमुख कार्यक्रम र कानून

• सुशासन (व्यवस्थापन तथा सञ्चालन) ऐन, २०६४
• भ्रष्टाचार निवारण ऐन, २०५९
• सूचनाको हकसम्बन्धी ऐन, २०६४
• अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग (CIAA)
• सार्वजनिक सम्पत्ति संरक्षण
• ई-सरकार र डिजिटल सेवा

Quick Recall:
• CPI (भ्रष्टाचार बोध सूचकाङ्क) — Transparency International
• नेपालको CPI: ~३०/१०० वरिपरि (कम = बढी भ्रष्ट)
• CIAA: संवैधानिक निकाय, धारा २३८
• RTI (Right to Information): नागरिकको हक, ७ दिनमा जानकारी
• विशेष अदालत: भ्रष्टाचारका मुद्दाको सुनुवाई
सम्भावित प्रश्नहरू:
१. सुशासनका प्रमुख सिद्धान्तहरू के हुन्? नेपालमा सुशासन कार्यान्वयनमा के-कस्ता चुनौती छन्? (१० अंक)
२. भ्रष्टाचार नियन्त्रणमा CIAA को भूमिकाको मूल्याङ्कन गर्नुस्। (५ अंक)