सार्वजनिक प्रशासनका महान् विचारक
नोकरशाही व्यवस्थापन सिद्धान्त

Max Weber को नोकरशाही सिद्धान्त

विशेषता विवरण
तार्किक-कानूनी अधिकार पदमा आधारित — व्यक्तिमा होइन
पदसोपान माथिदेखि तलसम्म स्पष्ट पद क्रम
नियमबद्धता लिखित नियमकानूनले निर्देशित
विशेषज्ञता प्रत्येक पदमा दक्ष व्यक्ति
कागजी रेकर्ड सबै निर्णय दस्तावेजीकरण
व्यक्तिगत निरपेक्षता व्यक्तिगत भावना नराखी काम

Henri Fayol का १४ व्यवस्थापन सिद्धान्त

# सिद्धान्त अर्थ
१ कार्य विभाजन विशेषज्ञतामा आधारित काम बाँडफाँड
२ अधिकार र जिम्मेवारी अधिकार र जवाफदेही समानुपातिक
३ अनुशासन नियमको पालना
४ आदेशको एकता एक कर्मचारी — एक वरिष्ठबाट आदेश
५ निर्देशनको एकता एक लक्ष्य — एक योजना
६ सामूहिक हित व्यक्तिगतभन्दा संस्थागत हित अगाडि
७ पारिश्रमिक कामअनुसार उचित तलब
८ केन्द्रीकरण/विकेन्द्रीकरण परिस्थिति अनुसार
९ सोपानक्रम माथि-तलको अधिकार श्रृंखला
१० व्यवस्था सही व्यक्ति, सही ठाउँमा
११ न्याय सबै कर्मचारीलाई समान व्यवहार
१२ स्थायित्व कर्मचारी परिवर्तन कम राख्नु
१३ पहल कर्मचारीलाई विचार राख्न प्रोत्साहन
१४ टोली भावना Esprit de corps — एकता

F.W. Taylor को वैज्ञानिक व्यवस्थापन

मुख्य सिद्धान्त (Scientific Management, १९११)

• “One Best Way” — कामको सर्वोत्तम तरिका खोज्ने
• Time and Motion Study — श्रमको वैज्ञानिक विश्लेषण
• Differential Piece Rate — उत्पादनको आधारमा ज्याला
• श्रम-व्यवस्थापन सहकार्य
• सीमा: मानवलाई मेसिन सरह हेर्नु — मानवीय पक्ष उपेक्षित

Maslow को आवश्यकता सिद्धान्त

५ तहको पिरामिड

⑤ आत्मसिद्धि (Self-Actualization)
④ सम्मान (Esteem) — पदोन्नति, मान्यता
③ सामाजिक (Social) — साथी, सम्बन्ध
② सुरक्षा (Safety) — रोजगार स्थायित्व
① शारीरिक (Physiological) — तलब, सुविधा

Quick Recall:
• Weber: “Economy and Society” — नोकरशाहीको आदर्श रूप
• Taylor: “Principles of Scientific Management” (१९११)
• Fayol: “Industrial and General Administration” (१९१६)
• POSDCORB: Gulick र Urwick — Planning, Organizing, Staffing, Directing, Coordinating, Reporting, Budgeting
• NPM: Osborne & Gaebler — “Reinventing Government” (१९९२)
सम्भावित प्रश्नहरू:
१. Fayol का १४ व्यवस्थापन सिद्धान्त सार्वजनिक प्रशासनमा कसरी लागू गर्न सकिन्छ? (५ अंक)
२. Weber को नोकरशाही सिद्धान्तका फाइदा र सीमाहरू उल्लेख गर्नुस्। (१० अंक)