संविधान २०७२ — मौलिक हक (धारा १२–४७)
धारा अनुसार प्रमुख हकहरू

मौलिक हकको वर्गीकरण

धारा हकको नाम मुख्य प्रावधान
१२ स्वतन्त्रताको हक जीउको स्वतन्त्रता, मृत्युदण्ड उन्मूलन
१३ यातना विरुद्धको हक कुनै पनि यातना निषेध
१४ निवारक नजरबन्द विरुद्धको हक मनासिब कारण चाहिने
१५ अपराध पीडितको हक क्षतिपूर्ति पाउने
१६ न्यायसम्बन्धी हक हबियस कोर्पस, निष्पक्ष सुनुवाइ
१७ स्वतन्त्रताको हक विचार, अभिव्यक्ति, भेला, आवागमन
१८ समानताको हक विधिसमक्ष समान; भेदभाव निषेध
१९ सञ्चार तथा प्रकाशनको हक प्रेस स्वतन्त्रता
२० पर्यावरणको हक स्वच्छ वातावरणमा बाँच्ने
२१ शिक्षाको हक आधारभूत निःशुल्क शिक्षा
२५ सम्पत्तिको हक अर्जन, उपभोग, बिक्री
३१ शिक्षाको हक आधारभूत शिक्षा निःशुल्क र अनिवार्य
३५ स्वास्थ्यको हक आधारभूत स्वास्थ्य निःशुल्क
३६ खाद्यसम्बन्धी हक खाद्य सुरक्षाको अधिकार
३७ आवासको हक जबरजस्ती बेदखल विरुद्ध
३८ महिलाको हक समान अधिकार, सुरक्षित मातृत्व
३९ बालबालिकाको हक बाल श्रम निषेध, शिक्षा
४० दलितको हक छुवाछूत निषेध, विशेष अवसर
४२ सामाजिक न्यायको हक आरक्षण, समावेशिता
४७ हकको प्रचलन अदालतमा जान पाउने

मौलिक हकको सीमा

कुन अवस्थामा सीमा लगाउन सकिन्छ?

• सार्वजनिक शान्ति, सुव्यवस्था र सुरक्षाको लागि
• राष्ट्रिय एकता र अखण्डताको लागि
• सार्वजनिक स्वास्थ्य वा नैतिकताको लागि
• अन्य व्यक्तिको हकको संरक्षणको लागि
• महत्त्वपूर्ण: धारा १२, १३, १४, १५ — कुनै अवस्थामा पनि निलम्बन हुँदैन

Quick Recall:
• Habeas Corpus: अवैध थुनाबाट छुटकारा — धारा १६
• मौलिक हक प्रचलनको निवेदन: सर्वोच्च न्यायालयमा
• संकटकालमा पनि निलम्बन नहुने: जीवनको हक, यातना विरुद्धको
• हकको न्यायिक संरक्षण: Writ Jurisdiction — धारा १३३
सम्भावित प्रश्नहरू:
१. संविधान २०७२ मा उल्लेखित दलितको विशेष हकहरू उल्लेख गर्दै तिनको महत्त्व चर्चा गर्नुस्। (५ अंक)
२. मौलिक हकको प्रचलन र न्यायिक संरक्षणको प्रक्रिया के हो? (१० अंक)