संविधान २०७२ — मौलिक हक (धारा १२–४७)
धारा अनुसार प्रमुख हकहरू
धारा अनुसार प्रमुख हकहरू
मौलिक हकको वर्गीकरण
| धारा | हकको नाम | मुख्य प्रावधान |
|---|---|---|
| १२ | स्वतन्त्रताको हक | जीउको स्वतन्त्रता, मृत्युदण्ड उन्मूलन |
| १३ | यातना विरुद्धको हक | कुनै पनि यातना निषेध |
| १४ | निवारक नजरबन्द विरुद्धको हक | मनासिब कारण चाहिने |
| १५ | अपराध पीडितको हक | क्षतिपूर्ति पाउने |
| १६ | न्यायसम्बन्धी हक | हबियस कोर्पस, निष्पक्ष सुनुवाइ |
| १७ | स्वतन्त्रताको हक | विचार, अभिव्यक्ति, भेला, आवागमन |
| १८ | समानताको हक | विधिसमक्ष समान; भेदभाव निषेध |
| १९ | सञ्चार तथा प्रकाशनको हक | प्रेस स्वतन्त्रता |
| २० | पर्यावरणको हक | स्वच्छ वातावरणमा बाँच्ने |
| २१ | शिक्षाको हक | आधारभूत निःशुल्क शिक्षा |
| २५ | सम्पत्तिको हक | अर्जन, उपभोग, बिक्री |
| ३१ | शिक्षाको हक | आधारभूत शिक्षा निःशुल्क र अनिवार्य |
| ३५ | स्वास्थ्यको हक | आधारभूत स्वास्थ्य निःशुल्क |
| ३६ | खाद्यसम्बन्धी हक | खाद्य सुरक्षाको अधिकार |
| ३७ | आवासको हक | जबरजस्ती बेदखल विरुद्ध |
| ३८ | महिलाको हक | समान अधिकार, सुरक्षित मातृत्व |
| ३९ | बालबालिकाको हक | बाल श्रम निषेध, शिक्षा |
| ४० | दलितको हक | छुवाछूत निषेध, विशेष अवसर |
| ४२ | सामाजिक न्यायको हक | आरक्षण, समावेशिता |
| ४७ | हकको प्रचलन | अदालतमा जान पाउने |
मौलिक हकको सीमा
कुन अवस्थामा सीमा लगाउन सकिन्छ?
• सार्वजनिक शान्ति, सुव्यवस्था र सुरक्षाको लागि
• राष्ट्रिय एकता र अखण्डताको लागि
• सार्वजनिक स्वास्थ्य वा नैतिकताको लागि
• अन्य व्यक्तिको हकको संरक्षणको लागि
• महत्त्वपूर्ण: धारा १२, १३, १४, १५ — कुनै अवस्थामा पनि निलम्बन हुँदैन
Quick Recall:
• Habeas Corpus: अवैध थुनाबाट छुटकारा — धारा १६
• मौलिक हक प्रचलनको निवेदन: सर्वोच्च न्यायालयमा
• संकटकालमा पनि निलम्बन नहुने: जीवनको हक, यातना विरुद्धको
• हकको न्यायिक संरक्षण: Writ Jurisdiction — धारा १३३
• Habeas Corpus: अवैध थुनाबाट छुटकारा — धारा १६
• मौलिक हक प्रचलनको निवेदन: सर्वोच्च न्यायालयमा
• संकटकालमा पनि निलम्बन नहुने: जीवनको हक, यातना विरुद्धको
• हकको न्यायिक संरक्षण: Writ Jurisdiction — धारा १३३
सम्भावित प्रश्नहरू:
१. संविधान २०७२ मा उल्लेखित दलितको विशेष हकहरू उल्लेख गर्दै तिनको महत्त्व चर्चा गर्नुस्। (५ अंक)
२. मौलिक हकको प्रचलन र न्यायिक संरक्षणको प्रक्रिया के हो? (१० अंक)
१. संविधान २०७२ मा उल्लेखित दलितको विशेष हकहरू उल्लेख गर्दै तिनको महत्त्व चर्चा गर्नुस्। (५ अंक)
२. मौलिक हकको प्रचलन र न्यायिक संरक्षणको प्रक्रिया के हो? (१० अंक)