सार्वजनिक प्रशासनका महान् विचारक
नोकरशाही व्यवस्थापन सिद्धान्त
नोकरशाही व्यवस्थापन सिद्धान्त
Max Weber को नोकरशाही सिद्धान्त
| विशेषता | विवरण |
|---|---|
| तार्किक-कानूनी अधिकार | पदमा आधारित — व्यक्तिमा होइन |
| पदसोपान | माथिदेखि तलसम्म स्पष्ट पद क्रम |
| नियमबद्धता | लिखित नियमकानूनले निर्देशित |
| विशेषज्ञता | प्रत्येक पदमा दक्ष व्यक्ति |
| कागजी रेकर्ड | सबै निर्णय दस्तावेजीकरण |
| व्यक्तिगत निरपेक्षता | व्यक्तिगत भावना नराखी काम |
Henri Fayol का १४ व्यवस्थापन सिद्धान्त
| # | सिद्धान्त | अर्थ |
|---|---|---|
| १ | कार्य विभाजन | विशेषज्ञतामा आधारित काम बाँडफाँड |
| २ | अधिकार र जिम्मेवारी | अधिकार र जवाफदेही समानुपातिक |
| ३ | अनुशासन | नियमको पालना |
| ४ | आदेशको एकता | एक कर्मचारी — एक वरिष्ठबाट आदेश |
| ५ | निर्देशनको एकता | एक लक्ष्य — एक योजना |
| ६ | सामूहिक हित | व्यक्तिगतभन्दा संस्थागत हित अगाडि |
| ७ | पारिश्रमिक | कामअनुसार उचित तलब |
| ८ | केन्द्रीकरण/विकेन्द्रीकरण | परिस्थिति अनुसार |
| ९ | सोपानक्रम | माथि-तलको अधिकार श्रृंखला |
| १० | व्यवस्था | सही व्यक्ति, सही ठाउँमा |
| ११ | न्याय | सबै कर्मचारीलाई समान व्यवहार |
| १२ | स्थायित्व | कर्मचारी परिवर्तन कम राख्नु |
| १३ | पहल | कर्मचारीलाई विचार राख्न प्रोत्साहन |
| १४ | टोली भावना | Esprit de corps — एकता |
F.W. Taylor को वैज्ञानिक व्यवस्थापन
मुख्य सिद्धान्त (Scientific Management, १९११)
• “One Best Way” — कामको सर्वोत्तम तरिका खोज्ने
• Time and Motion Study — श्रमको वैज्ञानिक विश्लेषण
• Differential Piece Rate — उत्पादनको आधारमा ज्याला
• श्रम-व्यवस्थापन सहकार्य
• सीमा: मानवलाई मेसिन सरह हेर्नु — मानवीय पक्ष उपेक्षित
Maslow को आवश्यकता सिद्धान्त
५ तहको पिरामिड
⑤ आत्मसिद्धि (Self-Actualization)
④ सम्मान (Esteem) — पदोन्नति, मान्यता
③ सामाजिक (Social) — साथी, सम्बन्ध
② सुरक्षा (Safety) — रोजगार स्थायित्व
① शारीरिक (Physiological) — तलब, सुविधा
Quick Recall:
• Weber: “Economy and Society” — नोकरशाहीको आदर्श रूप
• Taylor: “Principles of Scientific Management” (१९११)
• Fayol: “Industrial and General Administration” (१९१६)
• POSDCORB: Gulick र Urwick — Planning, Organizing, Staffing, Directing, Coordinating, Reporting, Budgeting
• NPM: Osborne & Gaebler — “Reinventing Government” (१९९२)
• Weber: “Economy and Society” — नोकरशाहीको आदर्श रूप
• Taylor: “Principles of Scientific Management” (१९११)
• Fayol: “Industrial and General Administration” (१९१६)
• POSDCORB: Gulick र Urwick — Planning, Organizing, Staffing, Directing, Coordinating, Reporting, Budgeting
• NPM: Osborne & Gaebler — “Reinventing Government” (१९९२)
सम्भावित प्रश्नहरू:
१. Fayol का १४ व्यवस्थापन सिद्धान्त सार्वजनिक प्रशासनमा कसरी लागू गर्न सकिन्छ? (५ अंक)
२. Weber को नोकरशाही सिद्धान्तका फाइदा र सीमाहरू उल्लेख गर्नुस्। (१० अंक)
१. Fayol का १४ व्यवस्थापन सिद्धान्त सार्वजनिक प्रशासनमा कसरी लागू गर्न सकिन्छ? (५ अंक)
२. Weber को नोकरशाही सिद्धान्तका फाइदा र सीमाहरू उल्लेख गर्नुस्। (१० अंक)